Tarih

Nizâmülmülk: Selçuklu Devletinin Sarsılmaz Sütunu

Devlet ki yönetilmesi güç, yalnız dışarıdaki düşmanla değil, türlü türlü saray oyunlarıyla devleti içeriden çökertmek isteyen düşmanlarla da savaş vermektir. Bu savaş, yeri gelir keskin kılıç ile çözülür yeri gelir keskin zekayla çözülür. Bu mücadele Sultan kadar vezirleri de ilgilendiren bir mesele olmuştur. Bu özveri isteyen mücadelede başarılı olmuş bir devlet adamı Nizâmülmülk…

Nizâmülmülk, tarihte kendini devletine adamış en iyi vezirlerden birisidir. Kendisi Selçuklu zamanında Alp Arslan ve Melikşah dönemlerinde 30 yıla yakın görev almıştır. Bu görevlerden alnının akıyla çıkmış, müsterih düşmanlarını tasa ve endişeye boğarak alt etmiş gerçek bir devlet adamıdır. Öyle bir devlet adamı ki kılıcıyla cihana adalet, keskin zekasıyla devlete nizam ve intizam salmıştır.

Nizâmülmülk, asıl adı Ebu Ali Kıvamuddin Hasan bin Ali bin İshak et-Tûsi olan, Büyük Selçuklu Devleti veziridir. Abbasi halifesi tarafından verilen bu şaşalı unvan Nizâmülmülk, “mülkün düzeni” , “devletin düzeni” anlamlarına gelmektedir. Bu nizamın, devletin her alanında sağlanması gerektiği düşünülürse zorlu bir görev olduğu aşikardır.

Nizâmülmülk, 1018 yılında Horasan’ın Tus şehrinde dünyaya geldi. Annesini küçük yaşta kaybeden Nizâmülmülk’ün eğitimi ve temel ihtiyaçlarıyla babası ilgilendi. Gençliğinde iyi bir eğitim alan ve dönemin ünlü hocalarından ders alan Nizâmülmülk babası gibi Gazneliler’in Horasan valisinin yanında devlet işleriyle ilgilenmeye başladı. 1059 yılında ise Horosan valisi oldu. Nizâmülmülk, Gazneliler’in Dandanakan Savaşı’nda yenilmesinden sonra Büyük Selçuklu Devleti’ne hizmet etmeye başladı.

geturgen-nizâmülmülk_resim

Selçuklu ve Nizâmülmülk

Alp Arslan’ın tahta çıkmasında önemli bir rol oynadı. Alp Arslan tahta çıktıktan kısa bir süre sonra Kundiri’yi azledip yerine Nizâmülmülk’ü göreve getirdi. Alp Arslan ile neredeyse tüm seferlere katılan Nizâmülmülk verilen bir görev sebebiyle Anadolu’nun kapılarını Türklere açan Malazgirt Savaşı’na fiziksel olarak katılamadı fakat yaptığı siyasi, politik ve askeri hamlelerle bir pusula misali Alp Arslan’a yön göstererek kazanılmış bütün zaferlerin temeline adını yazdırdı.

Alp Arslan şehit edildikten sonra 18 yaşındaki oğlu Melikşah tahta çıktı. Nizâmülmülk, devlet işlerinde toy olan Melikşah’a yardımcı oldu. Genç Melikşah’ın tahtta kalması ve düşmanlarından korunması için elinden geleni yaptı. Alp Arslan ve Melikşah dönemleri Selçuklu Devleti’nin en zirve dönemleriydi ve bunun sağlanmasında Nizâmülmülk’ün katkı payı oldukça fazlaydı.

Devlet işlerindeki başarıları ve işini iyi yapması kendisinin çokça düşmanı olmasına neden oldu. Bu edindiği düşmanlar Nizâmülmülk’ten rahatsız oldu, Nizâmülmülk’ün birtakım yakınlarına makamlık vermesini bahane ederek onu şikayet ettiler. Bu şikayetler sonucu her zaman Nizâmülmülk haklı çıktı ve yetkileri daha da çok arttı. Şikayet edenler ise Melikşah’ın ağır yaptırımlarına uğradı. Oğlu Mahmut’un veliaht olmasını isteyen Terken Hatun ve veziri Tacü’l Mülk ile Haşhaşilerin lideri Hasan Sabbah işbirliği yaparak bu hususta Nizamülmülk’ü engel olarak gördüler ve Melikşah’ın gözünden düşmesi için Nizâmülmülk aleyhinde konuşmaya başladılar.

Nizâmülmülk’ün adamlarının ve evlatlarının adeta devlet haline geldiklerini, halkın bu durumdan şikayetçi olduğunu dile getirdiler. Bunun üzerine Melikşah, Nizâmülmülk’e haber yollayarak haddini aştığını, devlete ortak olduğunu bildirip kendisini vezirlik görevinden alıkoyacağını bildirerek tehdit etti. Her zaman sakin sözlerle padişahı yatıştıran Nizâmülmülk bu sefer yaptığı iyilikleri ve devleti için fedakarlıklarını hatırlatıp kendisini vezirlikten alıkoyacağı takdirde taktığı tacın ve devletinin yok olacağını söyledi. Bu sert sözler karşısında bile Melikşah onu görevden almadı. Batıniler’in baş düşmanı Nizâmülmülk, bir Batıni fedaisi tarafından öldürüldü ve Nizâmülmülk’ün ölümünden kısa bir süre sonra Melikşah da zehirlenerek öldürüldü.

Nizâmülmülk’ün Yaptıkları

  • Bugünkü üniversite düzeyinde olan siyasi, askeri, bilim ve ilim dersleri veren Nizamiye medreselerini kurmuştur.
  • Devlet işlerindeki birikimlerini devlet yöneticilerine yol göstermek için Melikşah’ın isteği üzerine yazılan Siyasetname adlı eserin sahibidir.
  • Devlet kapısının her zaman halka açık olmasını sağlamış, halkla ilişkilere önem vermiştir.
  • Adalet kavramına önem vererek mahkeme teşkilatlarını düzenlemiştir.
  • Ordu alanına ikta (devlete ait olan toprakların devlet adamlarına, komutanlara, askerlere verilmesi ve bunun karşılığında savaşlardaki asker ihtiyacının karşılanması) sistemi getirilmiştir.
  • Aşiretlere bağlı Selçuklu ordusunu düzenli hale getirmiştir.
  • Bugünkü yurt ve burs imkanlarının temellerini atmıştır.
  • Nizâmülmülk sayesinde Selçuklu’da istihbaratçılık gelişmiştir.
  • Hasan Sabbah ve örgütü Haşhaşilerle mücadelede önemli rol oynamış hatta bu uğurda suikaste uğramasına neden olmuştur.

(Bu yazı tarih kategorisinde yer almıştır fakat tarihin nesnelliğinin yanında kişisel görüşler de barındırır.)

Bibliyografya

https://islamansiklopedisi.org.tr/nizamulmulk

Nizamülmülk ,” Siyasetname”

DAHA FAZLA İÇERİK

“Selçuklu Devletinin Sarsılmaz Sütunu: Nizâmülmülk” tarzında

Daha fazla “TARİH” içeriğine bu bağlantıya tıklayarak ulaşabilirsin!

GETURGEN Dünyasını YouTube’da keşfetmek ister misin? O halde bu bağlantıya tıkla!


Metin Editörü: Hatice KIRAÇ

İlgili Makaleler

13 Yorum

Bir cevap yazın

Göz Atın
Kapalı
Başa dön tuşu