Psikoloji

Bystander Effect (Seyirci Etkisi)

Acil bir durumda olaya tanıklık edenlerin sayısı ne kadar fazlaysa acil ihtiyacı olan kişiye yardım etme ihtimali de o kadar düşüktür çünkü yardıma ihtiyacı olan kişiye karşı duyulan sorumluluk, seyirciler arasına dağılır. Bu durum, sosyal psikolojide ‘‘seyirci etkisi (bystander effect)’’ ya da ”genovese sendromu” olarak adlandırılır.

Kitty Genovese Olayı

1967 senesinde, Kitty Genovese adında bir kadın, akşam saatlerinde kendisini önceden de sözlü bir şekilde rahatsız ve huzursuz eden Winston Moseley isimli şahıs tarafından saldırıya ve tecavüze uğramıştı. Üstelik bu korkunç olay, New York’ta apartmanların bulunduğu bir caddede yaşandı. Saldırıya uğrayan Genovese, nidalar eşliğinde bir yardım eli istemişti ancak Winston tarafından defalarca bıçaklanarak öldürüldü. Dosyada yazılanlara göre bu korkunç olayın gerçekleştiği caddedeki apartmanlarda yaşayan insanlardan bazıları yardım çığlıklarını duymuş hatta pencerelerinden bakarak olaya şahitlik etmişlerdi. Emniyet güçlerini olay gerçekleştikten yaklaşık otuz dakika sonra arayan bir görgü tanığı, tüm yaşananları evinin penceresinden gören en az 37 kişi daha olduğunu söylemişti. Fakat hiçbiri saldırıya uğrayan kadına yardım etmemişti çünkü hepsinin aklından aynı düşünce geçmişti: “Nasıl olsa birileri polisi aramıştır.”

Olayın medyada gündeme gelmesinden ve çeşitli akademisyenler tarafından incelenmesinden sonra ortaya “seyirci etkisi” denilen bir kavram çıkmıştır. John Darley ve Bibb Latane, yaptıkları araştırmalarla bu etkinin farklı olaylarda ortaya çıkan, başkalarının varlığında yardım etme davranışının azalması olduğunu kanıtlamışlardır. Yani kişinin bir olay özelinde yardım etme isteğinin oranı, içinde bulunduğu ortamda başka bir kişi veya kişilerin olma durumuna göre değişiyor. Seyirci etkisinin ortaya çıkması, ortamdaki kişi sayısıyla ilişkilidir. Çevrede bulunan kişilerin sayısı çoğaldıkça seyirci etkisi de artmakta ve olayın başrolüne yardım etme davranışı azalmaktadır.

Bu konuyla ilgili yapılan bir deneyde; market kasiyeri, sırada yalnız bekleyen müşteriye içeriden bir şey getireceğini söyler ve kasadan ayrılır, bu sırada deneye dâhil olan başka biri gelir ve marketten ürün çalar. Kasa sırasında bekleyen bir kişi olduğunda hırsızlığın kasiyere bildirilme oranı %80 iken sırada ikiden fazla kişi olduğunda bu oran %30’a düşmektedir. Seyirci etkisinde olayın tam olarak ne olduğunun anlaşılamaması da çevredeki insanların bir nevi mental olarak donmasına neden olmaktadır. Kitty Genovese olayında diğer evlerde yaşayan veya yoldan geçen insanlar gelen seslerin neyi temsil ettiğini, tam olarak ne olduğunu kesin bir şekilde idrak edemedikleri için polisi hemen aramamışlardır. Bu konu, sosyal psikolojide büyük bir ilgi uyandırmıştır. Birtakım psikologlar ve sosyologlar bu alanda çeşitli araştırmalar ve deneyler yapmıştır.

Kimliksizleşme

Seyirci etkisiyle ilgili diğer bir kavram da kimliksizleşmedir. Kalabalık ortamlarda yaşanan olaylarda kişiler, davranışlarının fark edilmeyeceğini, fark edilse bile kendilerinin kim olduğunun ve nasıl davranmaları gerektiğinin sorgulanmayacağını düşünür. Bu yüzden de yükü başkalarına bırakarak hareketsiz kalmayı tercih eder (Yüksel vd., 2021).

Acil Durumlarda İnsanlar Yardım Etmeye Nasıl Karar Veriyor?

Latane ve Darley, çevresel faktörlerin üzerinde durarak acil durumlarda insanların karar verme mekanizmalarının nasıl işlediğini anlamak için bir seri araştırma yapmış ve bu araştırmaların sonucunda seyirci etkisinde kalma davranışını açıklamaya yönelik bir model oluşturmuşlardır. Latane ile Darley’in 1970 yılında önerdiği model beş aşamadan oluşmaktadır.

Seyirci Etkisinde Beş Aşamalı Karar Verme Modeli

Bireyin müdahalede bulunduğu olayın aşamaları:

– Olayın farkındalığının yüksek olması / Olayın farkındalığının düşük olması

– Olayı acil durum olarak yorumlamak / Acil olmayan durum

– Kişisel sorumluluk hissetmek / Kişisel sorumluluk hissetmemek

– Yardım biçimlerinin varlığı / Yardım biçimlerinin olmayışı

– Müdahalede bulunmak / Müdahalede bulunmamak

Eğer bu beş basamaktan herhangi birinde negatif bir değerlendirme yapılırsa insanlar olaya müdahale etmezler. Kısacası, insanların acil durumlarda yardım edip etmeme davranışlarını olay yerinde başkalarının olup olmaması büyük ölçüde etkiler. Olay yerinde başkalarının da olması, sorumluluğun kişiler arasında dağılması (diffusion of responsibility), toplu yok sayma (plurastic ignorance) ve izleyicilerin ket vurması (audience inhibition) gibi sosyal psikolojik süreçlere sebep olur.

geturgen-seyirci etkisi_kapak1

KAYNAKÇA

Kağıtçıbaşı, C., Cemalcılar, Z., Karaöz, V., & Kağıtçıbaşı, C. (2020). Dünden bugüne insan ve insanlar (23rd ed., pp. 241-242). İstanbul.

Kantowitz, B., Elmes, D., & Roediger, H. (2008). Experimental psychology (9th ed., pp. 374-375-376-377-378). Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning.

Seyirci Etkisi: Biri Yardım Etmeli Ama Kim? | Matematiksel. (2021). Retrieved 15 January 2021, from https://www.matematiksel.org/seyirci-etkisi-biri-yardim-etmeli-ama-kim/

Yüksel, B., Yüksel, B., Ös, A., Demir, S., Durmaz, M., & Yüksel, B. (2021). Seyirci Etkisi: ‘Nasıl Olsa Birisi Yapmıştır’ Düşüncesinin Kaynağı | 10layn. Retrieved 15 January 2021, from https://10layn.com/seyirci-etkisi/

DAHA FAZLA İÇERİK

“Bystander Effect (Seyirci Etkisi)” tarzında

Daha fazla “PSİKOLOJİ” içeriğine bu bağlantıya tıklayarak ulaşabilirsin!

GETURGEN Dünyasını YouTube’da keşfetmek ister misin? O halde bu bağlantıya tıkla!


Metin Editörü: Hatice KIRAÇ

Mehmetcan ALKAN

Psikoloji sever, kafasına göre yazar...

İlgili Makaleler

2 Yorum

  1. Tebrik ederim. Daha fazla psikolojiyle ilgili yazılar bekliyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu